Skip to content
navigationtools

Sushruta Samhita

Progress:61.7%

x

तत्र सक्थिमर्माणि क्षिप्रतलहृदयकूर्चकूर्चशिरोगुल्फेन्द्रबस्तिजान्वाण्युर्विलोहिताक्षाणि विटपं चेति, एतेनेतरत्सक्थि व्याख्यातम् । उदरोरसोस्तु गुदबस्तिनाभिहृदयस्तनमूलस्तनरोहितापलापान्यपस्तम्भौ चेति । पृष्ठमर्माणि तु कटीकतरुणकुकुन्दरनितम्बपार्श्वसन्धिबृहत्यंसफलकान्यंसौ चेति । बाहुमर्माणि तु शिप्रतलहृदयकूर्चकूर्चशिरोमणिबन्धेन्द्रबस्तिकूर्पराण्युर्वीलोहिताक्षाणि कक्षधरं चेति; एतेनेतरो बाहुर्व्याख्यातः । जत्रुण ऊर्ध्वं चतस्रो धमन्योऽष्टौ मातृका द्वे कृकाटिके द्वे विधुरे द्वे फणे द्वावपाङ्गौ द्वावावर्तौ द्वावुत्क्षेपौ द्वौ शङ्खावेका स्थपनी पञ्च सीमन्ताश्चत्वारि शृङ्गाटकान्येकोऽधिपतिरिति ॥६॥

The sinew-marmas include the Kshipra, Tala, Hridaya, Kurcca, Kurcca-Shira, Gulfa, Indra, Vasti, Jana, Vani, Urvi, and Lohita. Thus, they are defined by each other. As for the Udaro-Rasa, it includes the Guda, Vasti, Nabhi, Hridaya, Stanamula, and Stanarohita, as well as the Apalapa and Apastambha. The back-marmas consist of the Kati, Katara, Kunthala, Nitamba, Parsva, Sandhi, Brihat, Anga, and Palaka. In the case of arm-marmas, they are the Kshipra, Tala, Hridaya, Kurcca, Kurcca-Shira, Manibandha, Indra, Vasti, Kurpara, Vani, Urvi, and Lohita. Thus, they are defined as a whole. Above the Jatruna, there are four main arteries, eight Matrikas, two Krikatikas, two Vidhuras, two Phanas, two Apangas, two Avartas, two Utksepau, one Shankhika, and one Stapani, along with five Simantas and four Sringatakas, with one Adhipati.

english translation

नस-मर्मों में क्षिप्रा, ताल, हृदय, कुर्क्का, कुर्क्का-शिरा, गुल्फा, इंद्र, वस्ति, जन, वाणी, उर्वी और लोहिता शामिल हैं। इस प्रकार, वे एक दूसरे द्वारा परिभाषित हैं। जहां तक ​​उदारो-रस की बात है, इसमें गुडा, वस्ति, नाभि, हृदय, स्टाणामुला और स्टानारोहिता, साथ ही अपालाप और आपस्तंभ शामिल हैं। पीठ-मर्मों में कटि, कटारा, कुंथला, नितंबा, पार्श्व, संधि, बृहत्, अंग और पलका शामिल हैं। भुजा-मर्मों के मामले में, वे हैं क्षिप्रा, ताल, हृदय, कुर्क्का, कुर्क्का-शिरा, मणिबंध, इंद्र, वस्ति, कुरपारा, वाणी, उर्वी और लोहिता। इस प्रकार, उन्हें समग्र रूप से परिभाषित किया गया है। जत्रुना के ऊपर, चार मुख्य धमनियां हैं, आठ मातृकाएं, दो कृतिकाएं, दो विधुर, दो फाण, दो अपांग, दो आवर्त, दो उत्कसेपौ, एक शंखिका, और एक स्टापानी, साथ ही पांच सीमंत और चार श्रृंगातक, एक अधिपति के साथ।

hindi translation

तत्र तलहृदयेन्द्रबस्तिगुदस्तनरोहितानि मांसमर्माणि, नीलधमनीमातृकाशृङ्गाटकापाङ्गस्थपनीफणस्तनमूलापलापापस्तम्भहृदयनाभिपार्श्वसन्धिबृहतीलोहिताक्षोर्व्यः सिरामर्माणि, आणी(णि)विटपकक्षधरकूर्चकूर्चशिरोबस्तिक्षिप्रांसविधुरोत्क्षेपाः स्नायुमर्माणि, कटीकतरुणनितम्बांसफलकशङ्खास्त्वस्थिमर्माणि, जानुकूर्परसीमन्ताधिपतिगुल्फमणिबन्धकुकुन्दरावर्तकृकाटिकाश्चेति सन्धिमर्माणि ॥७॥

Among these, the flesh-marmas include the Tala, Hridaya, Indra, Vasti, Guda, and Stanarohita. The sinew-marmas consist of the Nila, Dhamani, Matrikas, Sringataka, Apanga, Stapani, Phana, Stanamula, Apalapa, Apastambha, Hridaya, Nabhi, Parsva, Sandhi, Brihati, Lohita, and Urvi. The sinew-marmas also include the Ani, Vitapa, Kaksadhara, Kurcca, Kurcca-Shira, Vasti, Kshipra, Ansa, Vidhura, and Utksepa. The bone-marmas comprise the Kati, Katara, Kunthala, Amsaphalaka, and Shankha. The joint-marmas include the Jana, Kurpara, Simanta, Adhipati, Gulfa, Manibandha, Kukundara, Avarta, and Krikati.

english translation

इनमें, मांसमर्मा में ताल, हृदय, इन्द्र, वस्ती, गुद और स्तनरोहित शामिल हैं। सिरामर्माणि में नील, धमनी, मातृका, शृङ्गटक, अपाङ्ग, स्थपनी, फण, स्तनमूल, अपलाप, अपस्तम्भ, हृदय, नाभि, पार्श्व, संधि, बृहती, लोहित और उर्वी शामिल हैं। स्नायुमर्माणि में आणी, विटप, कक्षधर, कूर्च, कूर्चशिर, वस्ती, क्षिप्र, अंश, विधुर और उत्क्षेप शामिल हैं। अस्थिमर्माणि में कटी, कटरा, कुन्थल, अंगफलक और शंख शामिल हैं। सन्धिमर्माणि में जानु, कूर्पर, सीमन्त, अधिपति, गुल्फ, मणिबन्ध, कुकुन्दर, आवर्त और कृकाटिका शामिल हैं।

hindi translation

तान्येतानि पञ्चविकल्पानि भवन्ति; तद्यथा- सद्यःप्राणहराणि, कालान्तरप्राणहराणि, विशल्यघ्नानि, वैकल्यकराणि, रुजाकराणि चेति । तत्र सद्यःप्राणहराण्येकोनविंशतिः, कालान्तरप्राणहराणि त्रयस्त्रिंशत्, त्रीणि विशल्यघ्नानि, चतुश्चत्वारिंशद्वैकल्यकराणि, अष्टौ रुजाकराणीति ॥८॥

These are of five categories: those that cause immediate death, those that lead to death after some time, those that heal the wound, those that result in disability, and those that induce pain. Among them, there are nineteen that cause immediate death, thirty-three that lead to death after some time, three that heal the wound, forty-four that result in disability, and eight that induce pain.

english translation

ये पाँच प्रकार के मर्म हैं: जिनसे तत्काल मृत्यु होती है, जिनसे कालान्तर में मृत्यु होती है, जो घाव को नष्ट करते हैं, जो विकलांगता उत्पन्न करते हैं, और जो दर्द उत्पन्न करते हैं। इनमें, सद्यःप्राणहर मर्म की संख्या उन्नीस, कालान्तरप्राणहर की संख्या तैंतीस, विशल्यघ्न मर्म की संख्या तीन, वैकल्यकर मर्म की संख्या चौवालीस, और रुजाकर मर्म की संख्या आठ है।

hindi translation

भवन्ति चात्र- शृङ्गाटकान्यधिपतिः शङ्खौ कण्ठसिरा गुदम् । हृदयं बस्तिनाभ्यौ(भी) च घ्नन्ति सद्यो हतानि तु ॥९॥

The following are mentioned here: Shringataka, Adhipati, Shankha, Kantha, Sira, Guda, Hridaya, and Vasti. All of these are instant-killing marmas, which lead to immediate death.

english translation

यहाँ वर्णित हैं- शृङ्गाटक, अधिपति, शङ्ख, कण्ठ, सिरा, गुद, हृदय, और बस्ती। ये सभी सद्यःप्राणहर मर्म हैं, जो तुरंत मृत्यु का कारण बनते हैं।

hindi translation

वक्षोमर्माणि सीमन्ततलक्षिप्रेन्द्रबस्तयः । कटीकतरुणे सन्धी पार्श्वजौ बृहती च या ॥१०॥

The thoracic marmas include: Simanta, Tala, Kshipra, and Vasti. The joints of Katikataruna, Parshwa, and Brihati are also included in this category.

english translation

वक्षीय मर्मों में शामिल हैं: सीमंत, ताल, क्षिप्रा और वस्ति। कटिकातरुन, पार्श्व और बृहती के जोड़ भी इसी श्रेणी में शामिल हैं।

hindi translation